Oud Nijkerk 2010-4

Callenbach. Wat een boeken! 3 Bekendheid en groei (1880 - 1930)

door Foppe Witzel

De ontwikkeling van het Callenbachfonds is het best te volgen in de uitgaven van de uitgeverscatalogi. Vanaf 1880 verscheen jaarlijks een catalogus van uitgegeven boeken. Deze werden toegezonden aan Zondagsscholen, onderwijzers en anderen.
Oud Nijkerk bezit tientallen exemplaren. De reeks bevat uitgaven vanaf 1885 tot 1987. Slechts enkele jaargangen ontbreken.
In de catalogi groeide het aantal boekentitels jaarlijks met tientallen. Allereerst werd de auteur genoemd, daarna de titel, de prijs (per stuk, per 25 en per 100 exemplaren) en een korte omschrijving van de inhoud. Callenbach probeerde de catalogi zo gebruiksvriendelijk mogelijk te maken door bij de boekjes afkortingen te plaatsen die het kiezen eenvoudiger maakten, bijvoorbeeld: K voor Kerstverhaal, G voor Geschiedenis, J en M, resp. voor jongens en meisjes.

De catalogi laten veel herdrukken zien. In deel 2 van deze serie noemde ik al Jessica’s eerste gebed van Hesba Stretton. In de negentiende eeuw werden de boeken van Eduard Gerdes keer op keer herdrukt. In het begin van de twintigste eeuw waren dat de boeken van W.G. van de Hulst. Al deze boeken gingen generaties zondagsschoolkinderen mee.
Gerdes (1821-1898) was evangelist. Hij werd in Amsterdam opgeleid door Jan de Liefde, die de Vereniging Tot heil des Volks in het leven riep. Het bekende lied ‘Er ruischt langs de wolken een lieflijke naam’ is van Gerdes’ hand. Zijn kinderboeken waren populair.
Vooral boeken die zich afspelen in de Tachtigjarige Oorlog (de geuzentijd) waren zeer geliefd onder het protestantse lezerspubliek. De boeken waren wel erg anti-rooms. Enkele titels zijn: In de duinen uit 1858 (1927 – 9e druk)), In Utrecht en Het huis Wijngaerde.
In 1980 en 1981 gaf de reformatorische uitgever Den Hertog deze titels opnieuw uit in een bewerking van Jan Stehouwer. In de verzameling van Oud Nijkerk zijn 48 boeken van Gerdes te vinden.
Andere bekende auteurs van wie in het eerste kwart van de 20e eeuw boeken verschenen waren de onderwijzer-journalist Adolf Jacob Hoogenbirk (1848-1920) en Jan Veltman (1857-1938). Van hen zijn ook tientallen boeken aanwezig.
Jan Veltman werd in Drachten geboren en wilde zendeling worden. Wegens zijn zwakke gezondheid moest hij de studie opgeven. Hij werd Evangelist, eerst in Friesland en later aan de Belgisch-Evangelische kerk. Ook met die taak moest hij om gezondheidsredenen stoppen. Terug in Nederland vestigde hij zich in Utrecht, waar hij portretten en wandteksten op fluweel ging schilderen. Na twintig jaar is hij gaan schrijven. In 1913 verscheen zijn eerste roman: De Vlaamsche scharenslijper. Bijna 50 boeken volgden. Zijn onderwerpen vond hij in de dingen die hij in zijn leven meemaakte. Na 1920 deed hij Evangelisatiewerk onder jongeren in de wijk Oudwijk in Utrecht.
Ook van de schrijfsters Ida Keller, J.L.F. de Liefde en Johanna Breevoort (ps. van M.G. Bakhoven-Michels) bevinden zich in de collectie van Oud Nijkerk een behoorlijk aantal titels.

In de periode 1880-1925 groeide Callenbach uit tot een van de belangrijkste uitgevers van protestants-christelijke kinderboeken. Haar catalogi werden met het jaar dikker en ook de vormgeving ging met de tijd mee. De belangrijkste afnemers waren de zondagsschoolbesturen. Maar ook Christelijke scholen, leidinggevenden van jongens- en meisjesverenigingen en ouders waren potentiële kopers.
Callenbach had een hechte band met de Nederlandsche Zondagsschoolvereniging. Deze vanuit Reveil-kringen ontstane vereniging werd in 1865 in het huis van de Amsterdamse uitgever H. Höveker opgericht. De hervormde NZV werd in de eerste decennia van haar bestaan financieel gesteund door de Britse Sunday School Union.
In 1869 waren er 354 scholen aangesloten met totaal 34.788 leerlingen. Nog voor de oprichting van de NZV had Nijkerkerveen al een zondagsschool, opgericht in 1859 door godsdienstonderwijzer Jacob de Boer.

Ook was er een samenwerkingsverband met het Nederlands Bijbelgenootschap ( NBG). Drukkerij C.C. Callenbach drukte vele uitgaven voor het NBG o.a. van W.G. van de Hulst.

Om de afnemers nog beter van dienst te zijn werd vanaf 1887 de serie Winterbloemen uitgegeven. Dat waren verzamelboeken, waarin een aantal kinderboeken gezamenlijk werd ingebonden en gedrukt op goedkoop papier. Zij werden als presentexemplaar toegezonden aan de zondagsschoolbesturen om hen een nog duidelijker beeld te geven van de boeken die men kon bestellen. Van de series verschenen per jaar soms wel vijf of meer delen. Oud Nijkerk bezit delen van de jaargangen 1890 tot 1934 (47e serie).
Momenteel wordt onderzoek gedaan naar de inhoud van de Winterbloemen. Zij bevatten een schat aan informatie. Naast de opgenomen voorpublicaties vindt men hier een serie "Liederen voor de zondagsschool" en verder ook uitgeversinformatie over distributie en boekenprijzen, of details over de opgenomen Callenbach auteurs.
Een soortgelijke uitgave als de Winterbloemen zijn Callenbach’s Keurgarven, waarvan bij Oud Nijkerk delen uit 1923 tot 1926 aanwezig zijn. De Keurgarven zond men aan de besturen van lagere scholen om aandacht te vestigen "op de bijzondere geschiktheid dezer werkjes als leesboek op school". Anders dan in de Winterbloemen publiceerde de uitgever in de Keurgaven alleen de boekjes die dat jaar in een eerste druk zouden uitkomen.

In de loop der tijd werden de Callenbach uitgaven ook luxer. De slappe kaftjes maakten plaats voor een stevig kartonnen kaft met een rood linnen rugje. Ook het aantal illustraties nam toe.
Rond de eeuwwisseling werden er jaarlijks zo’n 200 à 250.000 kerstboekjes aan zondagsscholen en scholen verkocht.
De ‘rode rugjes’ vormen voor de liefhebbers nog steeds een apart verzamelobject.

 

Naar deel 4: klik hier.