Oud Nijkerk 2010-3

Callenbach. Wat een boeken! 2 Vroege geschiedenis

door Foppe Witzel

George Frans Callenbach startte zijn Nijkerkse uitgeversbedrijf in 1854.
Eén van de oudste boeken uit de verzameling van Oud Nijkerk, waar de naam Callenbach op gedrukt staat, stamt uit 1854. Het is geschreven door Hendrik Wester en heeft als titel: Schoolboek over de geschiedenis van ons vaderland. Als uitgever wordt Mortier en Zoon en J. de Lange genoemd, maar op de omslag staat: ‘Bij G. F. Callenbach, Boekhandelaar te Nijkerk’. Het boekje is niet in Nijkerk gedrukt, maar wel door boekhandelaar G.F. Callenbach verspreid.
Hendrik Wester was schoolmeester in Oude Pekela. Hij werd in 1801 tot schoolopziener benoemd. Wester schreef 4 boekjes voor het aanvankelijk leesonderwijs: de spelmethode. Zijn boekjes zijn enorm populair geworden. Een van de uitgaven beleeft zelfs, in 1879, een 41e druk. Zijn geschiedenisboekje werd oorspronkelijk in 1801 uitgegeven door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Het is een typisch leerleesboek. Ook dit boekje was op de scholen zeer geliefd. Het Nijkerkse exemplaar is de 13e druk.

Een nog ouder boekje: Het leven van Jezus, als schoolboek uitgegeven door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen (Leiden 1829, 8e druk) heeft ook een omslag van G.F. Callenbach, boekhandelaar te Nijkerk. Er staat letterlijk: ‘Bij G.F. Callenbach zijn deze en alle nieuw uitkomende Latijnsche, Grieksche, Hebreeuwsche, Hoog- en Nederduitsche Boeken, Tijdschriften enz. te bekoomen. Alsmede Bijbels en Kerkboeken in allerlei formaat en banden. – Alle soorten van Velin en Hollandsch Schrijf-, Post-, Muzijk- en Pakpapier, - Kantoor-, School-, en Schrijfbehoeften, Passer-, Teeken- en Verwdoozen, Portefeuilles, Papeteries en Albums’.
Op de achterzijde staat nog: Depot van het Britisch en Buitenlandsch Bijbelgenootschap.
Ook bij dit boek is alleen het omslag door Callenbach gedrukt.
Beide boeken zijn een duidelijke reclame voor alles wat Callenbach te bieden had.

De eerste boeken die G.F. Callenbach zelf uitgeeft zijn de preken van zijn vader: Ds.C.C. Callenbach. Ds. Callenbach was een gezien predikant, wiens preken graag gelezen werden. De preken verschenen afzonderlijk of gebundeld als ‘leerredenen’. Voordat zoon G.F. ze uitgaf werden ze gedrukt en uitgegeven door I.J. Malga te Nijkerk, bij de Amsterdamse uitgevers: Den Ouden, Höveker en bij anderen.
Ook van Ds. J. de Liefde (1814-1869) verschenen leerredenen bij Callenbach.
Theologische boeken vormen dus het begin van de Callenbach uitgaven. Naast de preken van Ds. C.C.C. moeten zeker genoemd worden de leerboekjes voor de catechisatie van A. Hellenbroek: ‘Voorbeeld der Goddelijke waarheden’ (1861, 3e druk) en ‘Kort Begrip der Christelijke religie’ van Hermannus Faukelius (1872, 9e druk).
Van beide boekjes verschenen tientallen drukken. Tot ver in de 20e eeuw. "Van Kort Begrip" verscheen in 1956 de 64e druk. Faukelius leefde van 1560 tot 1625. Hij was één van de vertalers van de Statenvertaling. Hij schreef zijn boekje in 1608.

‘Echt Nijkerks’ zijn de boeken van de hoofdonderwijzer van de Stads-armenschool C.F. Schöttelndreier. Van twee uitgaven verschenen minstens 8 drukken: Het zijn de boeken ‘Bijbelsche geschiedenissen aan kinderen verhaald’ en ‘De Heer verlaat de Zijnen niet’. De 8e druk van de Bijbelsche Geschiedenissen in 1932 omvatte het 126e tot 135e duizendtal.
Schöttelndreier was opgeleid aan de Kweekschool in Haarlem. Hij werd onderwijzer te Hien en Dodewaard. Van 1853-1870 was hij hoofd van de Openbare School te Nijkerk. Later werd hij benoemd tot hoofd van de Christelijke School in Sint Anna Parochie. In 1877 ging hij naar de Diaconie School te Amstelveen.
Eén van de andere boeken die Schöttelndreier schreef heeft als titel: ‘Iets voor de jeugdige vrienden en vriendinnen der Zondagsscholen’. (1880, 7e druk).

Dit brengt ons op een volgend thema van de Callenbachuitgaven, namelijk de Zondagsschoolboekjes.
Als oprichter van de Nijkerkse Zondagsschool en als zondagsschoolleider bemerkte Callenbach dat er eigenlijk geen geschikte kinderboekjes bestonden. Daarom ging hij zelf kinderboekjes uitgeven om die op de Zondagsscholen uit te kunnen delen. Aanvankelijk waren het vertalingen uit het Engels en Duits, later kwamen er Nederlandse schrijvers met eigen werk.
De oudste catalogus van Zondagsschoolboekjes die in bezit is van Oud Nijkerk stamt uit 1885. Hierin worden 18 nieuwe boekjes aangekondigd die verhalen bevatten uit de Bijbelse- en Kerkgeschiedenis, uit de Hervormingstijd en uit het dagelijks leven.
Vanaf 1886 worden de catalogi’ ‘Catalogus der Feestgeschenken’ genoemd; de gemelde boeken zijn bestemd voor uitdeling op het Kerstfeest.
Veel gelezen auteurs rond de eeuwwisseling waren o.a. G.C. Hoogewerff, A.J. Hoogenbirk, Betsy en P.J. Kloppers.
Betsy is een pseudoniem van Elisabeth de Heer. Zij was een zuster van de bekende Evangelist Johannes de Heer, van wie de zangbundel nog steeds wordt gebruikt.
Er waren meer (getrouwde) dames die zich aan kinderboekjes waagden, veelal onder pseudoniem: Adelpha (ps. van C.Q. Callenbach-van Gheel Gildemeester, schoondochter van de uitgever), Johanna (ps. van J.C. Hoek-van Staveren) en Nora ( ps. van A.C. Bol-Denijs).
Later komen wij nog meer familieleden Callenbach als auteur tegen. De bekendste en de meest productieve daarvan is Heleen / Heleen van Ramshorst (ps. van H.J.G. Callenbach).
De prijs van de zondagsschoolboekjes bedroeg in 1885: 25, 30, 40 of 50 cent. Bij afname van 25 of 100 exemplaren werden kortingen gegeven.
Het waren dunne boekjes met papieren omslag in kleur met een plaatje. Ook in het boekje was vaak een gekleurd plaatje aanwezig.

Uitgeverij Callenbach gaf ook Nederlandse vertalingen uit van bekende buitenlandse boeken of nam goedlopende titels over van andere uitgevers.
Het in 1866 in het Engels verschenen ‘Jessica’s eerste gebed’ door Hesba Stretton verscheen vanaf de 11e druk in 1905 bij Callenbach met illustraties van de bekende J.H. Isings. Het bleef een groot succes. In 1977 verscheen de 23e , vernieuwde, editie, en in 2002 opnieuw een hertaling in groot formaat. In 2009 tenslotte bracht Callenbach inmiddels een imprint van Kok Kampen – Jessica’s gebed als luisterboek uit.

De uitgaven van Zondagsschool-, resp. Kerstboekjes vormen het begin van een lange en rijke traditie, die uitgeverij Callenbach groot hebben gemaakt.

Noot: Alle genoemde drukken zijn aanwezig in de boekencollectie van Museum Oud Nijkerk.

 

Naar deel 3: klik hier.